ભારતના રાજકારણમાં નરેન્દ્ર મોદીનું નામ છેલ્લા ત્રણ દાયકાથી વધુ સમયથી સતત ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહ્યું છે. એક નાનકડા શહેરના સામાન્ય પરિવારમાં જન્મેલી વ્યક્તિ દેશના સર્વોચ્ચ લોકતાંત્રિક પદોમાંના એક એવા વડાપ્રધાન પદ સુધી પહોંચે અને સતત ત્રણ વખત આ જવાબદારી સંભાળે, ત્યારે આ સફર ભારતીય રાજકારણના મહત્વપૂર્ણ અધ્યાય તરીકે નોંધાય છે. શ્રી નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદીનો જન્મ 17 સપ્ટેમ્બર …
આદ્યશક્તિના અનાદિપુત્ર શ્રી નરેન્દ્ર મોદી વડનગરથી વિશ્વ મંચ સુધી
ભારતના રાજકારણમાં નરેન્દ્ર મોદીનું નામ છેલ્લા ત્રણ દાયકાથી વધુ સમયથી સતત ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહ્યું છે. એક નાનકડા શહેરના સામાન્ય પરિવારમાં જન્મેલી વ્યક્તિ દેશના સર્વોચ્ચ લોકતાંત્રિક પદોમાંના એક એવા વડાપ્રધાન પદ સુધી પહોંચે અને સતત ત્રણ વખત આ જવાબદારી સંભાળે, ત્યારે આ સફર ભારતીય રાજકારણના મહત્વપૂર્ણ અધ્યાય તરીકે નોંધાય છે.
શ્રી નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદીનો જન્મ 17 સપ્ટેમ્બર 1950ના રોજ ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લાના વડનગરમાં થયો હતો. તેઓ ભારતની સ્વતંત્રતા પછી જન્મેલા પ્રથમ વડાપ્રધાન છે. તેમના પિતા દામોદરદાસ મૂળચંદ મોદી અને માતા હીરાબા મોદી હતા. તેમનું બાળપણ સામાન્ય અને મર્યાદિત આર્થિક સંજોગોમાં પસાર થયું. પરિવાર નાનકડા એકમાળના મકાનમાં રહેતો હતો અને બાળપણમાં નરેન્દ્રભાઈ પરિવારના ચા-સ્ટોલના કામમાં પણ મદદ કરતા હતા.
બાળપણથી જ તેમનામાં મહેનત, વાંચન અને ચર્ચા પ્રત્યે રસ જોવા મળતો હતો. વડનગરની શાળામાં અભ્યાસ દરમિયાન તેઓ વિવિધ ચર્ચા-વિચારણાઓમાં ભાગ લેતા. સ્થાનિક પુસ્તકાલયમાં સમય પસાર કરતા હોવાનો તેમના સત્તાવાર જીવનવૃત્તાંતમાં ઉલ્લેખ મળે છે. સ્વિમિંગ પણ તેમનો શોખ હતો.
પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીના બાળપણને માત્ર આર્થિક સંઘર્ષની કથા તરીકે જોવી પૂરતી નથી. એ સમયગાળામાં તેમના વ્યક્તિત્વમાં ત્રણ મહત્વપૂર્ણ બાબતો વિકસતી ગઈ-શિસ્ત, જાહેર જીવન પ્રત્યેનો રસ અને રાષ્ટ્રસેવાની ભાવના.
નાનપણથી જ તેઓ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) સાથે જોડાયા. અહીંથી તેમના જાહેર જીવનની સંગઠનાત્મક તાલીમનો આરંભ થયો. RSSના કાર્યકર તરીકે તેમણે દેશના વિવિધ વિસ્તારોમાં પ્રવાસ કર્યો, લોકો સાથે સંપર્ક સાધ્યો અને સંગઠન કેવી રીતે ઊભું કરવું તેની વ્યવહારુ સમજ મેળવી.
આ સમયગાળાએ તેમની રાજકીય કાર્યશૈલીના કેટલાક મૂળભૂત પાસાં ઘડ્યા-ગણતરીપૂર્વકનું આયોજન, સતત પ્રવાસ, કાર્યકરો સાથે સીધો સંપર્ક અને લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે લાંબા સમય સુધી મહેનત કરવાની ક્ષમતા.
નરેન્દ્રભાઈની સફર પર નજર કરીએ તો એક બાબત સ્પષ્ટ દેખાય છે-વડનગરથી દિલ્હી સુધીની તેમની યાત્રા માત્ર ચૂંટણી પરિણામોની કથા નથી, પરંતુ દાયકાઓના સંગઠનાત્મક કાર્ય, રાજકીય અનુભવ અને જાહેર જીવનની સક્રિયતાનું પરિણામ છે.
સંગઠન કાર્યકરથી ભાજપના રાષ્ટ્રીય નેતા સુધી
મોદીજીના રાજકીય વ્યક્તિત્વને સમજવા માટે તેમના RSS અને ભારતીય જનતા પાર્ટી સાથેના સંગઠનાત્મક જીવનને સમજવું જરૂરી છે.
RSSમાં કાર્યકર તરીકે જીવનની શરૂઆત કર્યા બાદ તેમણે વિવિધ જવાબદારીઓ સંભાળી. ત્યારબાદ તેઓ ભારતીય જનતા પાર્ટી સાથે સક્રિય રીતે જોડાયા. ગુજરાતમાં પક્ષના સંગઠનને મજબૂત બનાવવામાં તેમણે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.
1990ના દાયકામાં જ્યારે ભાજપ રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યો હતો, ત્યારે તેમની સંગઠનાત્મક ક્ષમતા વિશેષરૂપે સામે આવી. ચૂંટણી આયોજન, કાર્યકરો સાથે જીવંત સંપર્ક અને વિવિધ રાજ્યોમાં પક્ષના સંગઠનના વિસ્તરણ જેવી જવાબદારીઓમાં તેઓ સક્રિય રહ્યા.
સત્તાવાર જીવનવૃત્તાંતના વિવિધ વર્ણનો અનુસાર, 1990ના દાયકામાં તેમણે ગુજરાત ઉપરાંત હરિયાણા અને હિમાચલ પ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં પણ સંગઠનાત્મક જવાબદારીઓ સંભાળી હતી. 1995થી તેઓ ભાજપના રાષ્ટ્રીય સ્તરના સંગઠન કાર્યમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવતા થયા.
અહીંથી મોદીજીની રાજકીય સફરનો એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કો શરૂ થયો. તેઓ માત્ર ચૂંટણી લડનારા નેતા નહોતા; પરંતુ ચૂંટણી કેવી રીતે લડવી, સંગઠન કેવી રીતે ઊભું કરવું અને કાર્યકરોને કેવી રીતે જોડવા-આ ક્ષેત્રોમાં તેમણે પોતાની ઓળખ એક કુશળ સંગઠનકાર તરીકે ઊભી કરી.
તેમની કાર્યશૈલીમાં આ સમયગાળાથી જ કેટલીક વિશેષતાઓ સ્પષ્ટ થવા લાગી:
- માઈક્રો-લેવલ સંગઠન આયોજન
- કાર્યકરો સાથે જીવંત સંપર્ક
- ચૂંટણીમાં ટેકનોલોજી અને સંચારનો ઉપયોગ
- સ્પષ્ટ રાજકીય સંદેશ
- સતત પ્રવાસ અને જમીની સંપર્ક
- લાંબા ગાળાનું આયોજન
આ સંગઠનાત્મક અનુભવ આગળ જતાં તેમના મુખ્યમંત્રી અને વડાપ્રધાન તરીકેના વહીવટી અભિગમમાં પણ જોવા મળ્યો.
ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી બનવાની વેળા
વર્ષ 2001માં ગુજરાત અનેક પડકારોમાંથી પસાર થઈ રહ્યું હતું. 26 જાન્યુઆરી 2001ના કચ્છ ભૂકંપે રાજ્યને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. આ ઉપરાંત અગાઉના વર્ષોમાં દુષ્કાળ અને ચક્રવાત જેવી કુદરતી આફતોનો પણ રાજ્યએ સામનો કર્યો હતો.
7 ઓક્ટોબર 2001ના રોજ નરેન્દ્ર મોદીએ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે પ્રથમ વખત શપથ લીધા. તેઓ મે 2014 સુધી ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી રહ્યા. આ સમયગાળામાં ગુજરાતના વહીવટ અને વિકાસની દિશામાં તેમણે વિવિધ પહેલો હાથ ધરી.
આ સાથે તેમના જીવનમાં એક મોટું પરિવર્તન આવ્યું. અત્યાર સુધી તેઓ મુખ્યત્વે સંગઠનના નેતા તરીકે કાર્યરત હતા; હવે એક આખા રાજ્યના વહીવટનું સુકાન તેમની પાસે આવ્યું.
અહીંથી તેમની ગુજરાતના વિકાસને કેન્દ્રમાં રાખીને એક નવી રાજકીય અને વહીવટી છબી ઘડાવા લાગી.
ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી : વિકાસ, વહીવટ અને પડકારો
નરેન્દ્ર મોદીના મુખ્યમંત્રી તરીકેના લગભગ 13 વર્ષના કાર્યકાળને ભારતીય રાજકારણમાં મહત્વપૂર્ણ સમયગાળા તરીકે જોવામાં આવે છે.
તેમની સરકારનું ધ્યાન રસ્તા, વીજળી, પાણી, ઉદ્યોગ, કૃષિ, રોકાણ અને વહીવટી સુધારા જેવા ક્ષેત્રો પર રહ્યું. ગુજરાતમાં રોકાણોને આકર્ષવા માટે Vibrant Gujarat જેવી રોકાણ સમિટનું આયોજન કરવામાં આવ્યું, જેના માધ્યમથી રાજ્યને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય નકશા પર વધુ મજબૂત રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યું.
કૃષિ ક્ષેત્રમાં સિંચાઈ, પાણી વ્યવસ્થાપન અને વીજળીની ઉપલબ્ધતા જેવા મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો. ઉદ્યોગ ક્ષેત્રે ઓટોમોબાઈલ, પેટ્રોકેમિકલ, ફાર્માસ્યુટિકલ અને અન્ય મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રોમાં રોકાણ આકર્ષાયું.
વહીવટમાં ટેકનોલોજીના ઉપયોગને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું. સરકાર અને નાગરિકો વચ્ચે સીધી વાતચીત, ઓનલાઈન સેવાઓ અને પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ જેવી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ વધ્યો.
પરંતુ આ સમયગાળો માત્ર વિકાસની ચર્ચા પૂરતો સીમિત રહ્યો નહોતો. 2002ના ગુજરાત રમખાણો તેમના મુખ્યમંત્રી તરીકેના કાર્યકાળનો સૌથી વધુ ચર્ચાસ્પદ અને વિવાદિત અધ્યાય પણ બન્યો. રાજ્ય સરકારની ભૂમિકા અંગે ગંભીર રાજકીય તથા માનવાધિકાર આધારિત આક્ષેપો થયા હતા. મોદી અને તેમની સરકાર દ્વારા આ આક્ષેપોને નકારવામાં આવ્યા હતા.
પછીની ન્યાયિક પ્રક્રિયાઓમાં વિશેષ તપાસ ટીમ (SIT)ની તપાસ અને અન્ય કાર્યવાહી થઈ. 2022માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઝાકિયા જાફરીની અરજી ફગાવી હતી. આ મુદ્દો આજે પણ તેમના રાજકીય જીવનની સૌથી વધુ ચર્ચાસ્પદ બાબતોમાંનો એક છે.
તેથી તેમના જીવન અને રાજકીય વારસાનો નિષ્પક્ષ અભ્યાસ કરતાં વિકાસલક્ષી કામગીરી સાથે આ વિવાદાસ્પદ અધ્યાયને પણ સમજવો જરૂરી બને છે.
ગુજરાતથી દિલ્હી તરફ
2012માં નરેન્દ્ર મોદી ચોથી વખત ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી બન્યા ત્યાં સુધીમાં તેઓ માત્ર ગુજરાતના નેતા રહ્યા નહોતા. રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં તેમની લોકપ્રિયતા અને પ્રભાવ સતત વધી રહ્યા હતા.
આ સમયગાળામાં તેમનું રાજકીય કદ એટલું વધ્યું કે ભાજપે તેમને 2014ની લોકસભા ચૂંટણી માટે વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવાર તરીકે આગળ કર્યા.
દેશમાં તે સમયે ભ્રષ્ટાચાર, મોંઘવારી, આર્થિક વૃદ્ધિ અને નીતિગત નિર્ણયક્ષમતાને લઈને ચર્ચા ચાલી રહી હતી. ભાજપે નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ વિકાસ, મજબૂત સરકાર અને પરિવર્તનનો સંદેશ આપ્યો.
ગુજરાતથી દેશના વડાપ્રધાન પદ સુધી
2014ની લોકસભા ચૂંટણી નરેન્દ્રભાઈ માટે ઐતિહાસિક સાબિત થઈ. ભાજપે લોકસભામાં સ્પષ્ટ બહુમતી મેળવી અને 26 મે 2014ના રોજ નરેન્દ્ર મોદી ભારતના વડાપ્રધાન બન્યા.
તેમના નેતૃત્વમાં ભાજપે કેન્દ્રમાં પૂર્ણ બહુમતી સાથે સરકાર બનાવી. તેમની સરકારનો પ્રારંભિક રાજકીય સંદેશ હતો-‘સબકા સાથ, સબકા વિકાસ’. બાદમાં તેમાં ‘સબકા વિશ્ર્વાસ’ અને ‘સબકા પ્રયાસ’ જેવા શબ્દો પણ જોડાયા.
પ્રથમ કાર્યકાળમાં સરકારે અનેક મહત્વપૂર્ણ યોજનાઓ અને નીતિગત પહેલો હાથ ધરી.
જનધનથી નાણાકીય સમાવેશ
પ્રધાનમંત્રી જનધન યોજના દ્વારા બેંકિંગ સેવાઓથી વંચિત રહેલા લોકોને બેંકિંગ વ્યવસ્થા સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો.
આ મોડેલને આગળ જઈને Direct Benefit Transfer (DBT) સાથે જોડવામાં આવ્યું, જેના માધ્યમથી સરકારની વિવિધ સહાય અને લાભ સીધા લાભાર્થીના બેંક ખાતામાં પહોંચાડવાનો પ્રયાસ થયો.
સ્વચ્છ ભારત અભિયાન
2014માં શરૂ થયેલું સ્વચ્છ ભારત અભિયાન મોદી સરકારની મહત્વપૂર્ણ પહેલોમાંનું એક બન્યું.
મહાત્મા ગાંધીજીના સ્વચ્છતાના વિચારને કેન્દ્રમાં રાખીને શૌચાલય નિર્માણ, સ્વચ્છતા અને જાહેર જાગૃતિને રાષ્ટ્રીય અભિયાનનું સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું
મેક ઈન ઈન્ડિયા
ભારતમાં ઘરેલું ઉત્પાદન વધારવા તેમજ વિદેશી રોકાણ આકર્ષવા માટે ’ખફસય શક્ષ ઈંક્ષમશફ’ અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું.
તેનો મહત્વનો હેતુ ભારતને વૈશ્ર્વિક મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રમાં વધુ મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવાનો હતો.
ડિજિટલ ઈન્ડિયા
ભારતમાં ડિજિટલ સેવાઓના વિસ્તરણને પણ મોદી સરકારના પ્રથમ કાર્યકાળમાં ગતિ મળી.
સરકારી સેવાઓનું ડિજિટાઈઝેશન, ડિજિટલ ઓળખ, ઓનલાઈન ચૂકવણી અને ટેકનોલોજી આધારિત સેવાઓએ નાગરિક જીવનમાં નોંધપાત્ર ફેરફારો લાવ્યા. બાદના વર્ષોમાં UPI આધારિત ડિજિટલ પેમેન્ટનો પણ વ્યાપક વિકાસ થયો.
GST
1 જુલાઈ 2017ના રોજ Goods and Services Tax (GST) અમલમાં આવ્યો.
કેન્દ્ર અને રાજ્યોના અનેક પરોક્ષ કરને એક સંકલિત કર વ્યવસ્થામાં લાવવાનો આ મોટો પ્રયાસ હતો. GSTને ભારતના કરપ્રણાલીમાં કરવામાં આવેલા મોટા માળખાકીય સુધારાઓ પૈકીના એક તરીકે જોવામાં આવે છે.
નોટબંધી
નવેમ્બર 2016માં રૂ. 500 અને રૂ. 1,000ની જૂની નોટોને ચલણમાંથી પરત ખેંચવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો.
સરકારે આ નિર્ણય પાછળ કાળા નાણાં, નકલી ચલણ અને આતંકવાદી ફંડિંગ સામે કાર્યવાહી જેવા હેતુઓ દર્શાવ્યા હતા. જોકે આ નિર્ણયની આર્થિક અસર, અમલીકરણ અને સામાન્ય જનજીવન પર પડેલા પ્રભાવ અંગે અર્થશાસ્ત્રીઓ, વેપારીઓ અને વિપક્ષ દ્વારા ભારે ચર્ચા અને ટીકાઓ થઈ હતી.
આ રીતે મોદી સરકારના પ્રથમ કાર્યકાળની ઓળખ એક તરફ મોટા માળખાકીય અને વહીવટી નિર્ણયો માટે થઈ.
2019 પછી વધુ મોટો જનાદેશ અને નવી દિશા
2019ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપે ફરી સ્પષ્ટ બહુમતી મેળવી અને નરેન્દ્ર મોદી બીજી વખત વડાપ્રધાન બન્યા.
2014 અને 2019 બંને લોકસભા ચૂંટણીઓમાં તેમના નેતૃત્વ હેઠળ ભાજપે પોતાના બળે બહુમતી મેળવી હતી.
બીજા કાર્યકાળની શરૂઆતમાં જ કેટલાક ઐતિહાસિક અને રાજકીય રીતે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લેવામાં આવ્યા. તેમાં જમ્મુ-કાશ્મીર સંબંધિત બંધારણીય ફેરફારો, નાગરિકતા સુધારા કાયદો અને અન્ય નીતિગત નિર્ણયોનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી કેટલાક નિર્ણયો દેશવ્યાપી ચર્ચા અને વિરોધનું કારણ પણ બન્યા.
વિદેશનીતિ : વૈશ્ર્વિક મંચ પર ભારત
નરેન્દ્ર મોદીના વડાપ્રધાન તરીકેના કાર્યકાળ દરમિયાન ભારતની વિદેશનીતિમાં વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી, બહુધ્રુવીય વિશ્ર્વમાં ભારતની ભૂમિકા અને વિવિધ દેશો સાથે આર્થિક તથા સુરક્ષા સહકાર પર વિશેષ ભાર જોવા મળ્યો.
અમેરિકા, ફ્રાન્સ, જાપાન, ઓસ્ટ્રેલિયા, મધ્યપૂર્વના દેશો અને આફ્રિકન દેશો સાથેના સંબંધોને વધુ મજબૂત કરવા ભારતે સક્રિય રાજદ્વારી અભિગમ અપનાવ્યો.
2023માં ભારતે G20ની અધ્યક્ષતા કરી અને નવી દિલ્હીમાં G20 શિખર સંમેલન યોજાયું. આ દરમિયાન વૈશ્ર્વિક દક્ષિણ (Global South)ના મુદ્દાઓને પણ ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં સ્થાન આપવાનો પ્રયાસ કર્યો.
યોગ અને ભારતીય સંસ્કૃતિ
નરેન્દ્ર મોદીએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતીય યોગ અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું.
2014માં સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ભારતના પ્રસ્તાવ બાદ 21 જૂનને “International Day of Yoga’ તરીકે માન્યતા મળી. ત્યારથી દર વર્ષે વિશ્ર્વના અનેક દેશોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસની ઉજવણી થાય છે.
આ પહેલ દ્વારા યોગ ભારતની સાંસ્કૃતિક પરંપરાથી આગળ વધીને વૈશ્ર્વિક આરોગ્ય અને જીવનશૈલી સાથે જોડાયેલા ક્ષેત્રમાં વધુ વ્યાપક રીતે પહોંચ્યો.
પર્યાવરણ અને ઊર્જા
મોદી સરકારના સમયમાં સોલાર એનર્જી, ગ્રીન એનર્જી અને ઈંક્ષયિંક્ષિફશિંજ્ઞક્ષફહ જજ્ઞહફિ અહહશફક્ષભય જેવા મુદ્દાઓ પર ભારતે સક્રિય ભૂમિકા ભજવી છે.
નવીનીકરણીય ઊર્જાના વિસ્તરણ, ઊર્જા સુરક્ષા અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન સાધવાનો પડકાર પણ સરકાર સામે સતત રહ્યો છે.
2024 : ત્રીજી વખત વડાપ્રધાન અને બદલાયેલું રાજકીય સમીકરણ
2024ની લોકસભા ચૂંટણી નરેન્દ્ર મોદીના રાજકીય જીવનમાં એક નવા તબક્કાની શરૂઆત હતી.
ભાજપે 2014 અને 2019ની જેમ પોતાના બળે બહુમતી મેળવી નહોતી. ચૂંટણી પરિણામોમાં ભાજપને 240 બેઠકો મળી હતી, જ્યારે ભાજપના નેતૃત્વ હેઠળના NDA ગઠબંધને કુલ 293 બેઠકો મેળવી હતી. 543 સભ્યોની લોકસભામાં સરકાર રચવા માટે જરૂરી 272નો આંકડો NDA એ પાર કર્યો.
આમ, ત્રીજી વખત બનેલી મોદી સરકાર અગાઉની બે સરકારોથી અલગ રાજકીય માળખામાં રચાઈ. ગઉઅના સહયોગી પક્ષોના સમર્થન સાથે નરેન્દ્ર મોદીએ 9 જૂન 2024ના રોજ ત્રીજી વખત વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લીધા.
આ સાથે તેઓ જવાહરલાલ નહેરુ પછી સતત ત્રીજી વખત વડાપ્રધાન બનનાર બીજા નેતા બન્યા.
2024ના પરિણામોએ કેન્દ્રની ગઠબંધન સરકારની રચનામાં સાથી પક્ષોની ભૂમિકાને ફરી મહત્વપૂર્ણ બનાવી.
ત્રીજા કાર્યકાળની પ્રાથમિકતાઓ
ત્રીજા કાર્યકાળમાં મોદી સરકારે ‘Viksit Bharat@2047’ ના લક્ષ્ય પર ભાર મૂક્યો છે.
તેનો વ્યાપક વિચાર એ છે કે 2047માં ભારત સ્વતંત્રતાના 100 વર્ષ પૂર્ણ કરે ત્યારે દેશ વિકસિત રાષ્ટ્ર તરીકે ઉભરી આવે.
આ દિશામાં કેટલાક મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રો છે:
- આધુનિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર
- મેન્યુફેક્ચરિંગ અને રોજગાર
- સેમિક્ધડક્ટર અને ટેકનોલોજી
- કૃષિનું આધુનિકીકરણ
- યુવાનો માટે કુશળતા અને રોજગાર
- મહિલાઓનું આર્થિક સશક્તિકરણ
- ગ્રીન એનર્જી
- ડિજિટલ અર્થતંત્ર
- વૈશ્ર્વિક વેપારમાં ભારતની ભૂમિકા
ત્રીજા કાર્યકાળમાં વિકાસની ગતિ સાથે રોજગાર, મોંઘવારી, કૃષિ આવક, સામાજિક સમરસતા અને સંસ્થાકીય વિશ્ર્વાસ જેવા મુદ્દાઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો મહત્વપૂર્ણ પડકાર રહેશે.
વારસો, પડકારો અને નરેન્દ્ર મોદીનું રાજકીય વ્યક્તિત્વ
નરેન્દ્ર મોદીની રાજકીય સફરને એક જ રંગમાં સમજવી મુશ્કેલ છે. તેમના સમર્થકો માટે તેઓ એવા નેતા છે જેમણે ભારતને વધુ આત્મવિશ્ર્વાસી, ટેકનોલોજી આધારિત અને વૈશ્ર્વિક સ્તરે સક્રિય બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. તેમના સમર્થકો ખાસ કરીને જનધન, UPI અને ડિજિટલ પેમેન્ટ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સ્વચ્છ ભારત, ઉજ્જવલા, આયુષ્માન ભારત, Make in India, Digital India, GST, આત્મનિર્ભર ભારત, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વૈશ્ર્વિક રાજદ્વારી સંબંધો જેવા મુદ્દાઓને મહત્વ આપે છે.
બીજી તરફ, તેમના ટીકાકારો બેરોજગારી, મોંઘવારી, સામાજિક અને ધાર્મિક ધ્રુવીકરણ, પ્રેસ સ્વતંત્રતા, સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા તથા કેટલાક મોટા નીતિગત નિર્ણયો અંગે પ્રશ્ર્નો ઉઠાવતા રહ્યા છે.
આ બંને પ્રકારની ચર્ચાઓ નરેન્દ્ર મોદીના રાજકીય વારસાનો ભાગ છે. તેથી તેમના જીવન અને રાજકીય કાર્યકાળને સમજવા માટે માત્ર પ્રશંસા કે માત્ર ટીકા-બંનેમાંથી કોઈ એક અભિગમ પૂરતો નથી.
તેમની રાજકીય વિશેષતાઓમાં એક મહત્વપૂર્ણ પાસું એ રહ્યું છે કે તેમણે ભારતીય રાજકારણની ભાષા, ચૂંટણી પ્રચારની પદ્ધતિ, ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ અને નેતૃત્વની જાહેર છબીમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન લાવ્યું છે.
વડનગરથી દિલ્હી સુધીનો વિકટ રાજમાર્ગ
17 સપ્ટેમ્બર 1950ના રોજ વડનગરમાં જન્મેલ એક બાળક આજે ભારતના રાજકીય ઈતિહાસમાં લાંબા સમય સુધી અસર પાડનારા નેતાઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.
આ સફરના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ પડાવ પર નજર કરીએ:
- ચા-સ્ટોલમાં પરિવારને મદદ કરતું બાળપણ
- RSSના કાર્યકર તરીકેનું યુવા જીવન
- ભાજપના સંગઠનકાર તરીકે વર્ષોની મહેનત
- 2001માં ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે શરૂઆત
- લગભગ 13 વર્ષ ગુજરાતનું શાસન
- 2014માં દેશના વડાપ્રધાન તરીકે ઐતિહાસિક પ્રવેશ
- 2019માં બીજી વખત સ્પષ્ટ બહુમતી સાથે સરકાર
- 2024માં NDAના સહયોગથી ત્રીજી વખત વડાપ્રધાનપદ
આ સમગ્ર સફર ભારતીય લોકશાહીની એવી રાજકીય ગાથા છે, જેમાં સંઘર્ષ, સંગઠન, સત્તા, વિકાસ, વિવાદ, લોકપ્રિયતા અને સતત બદલાતું રાજકીય સમીકરણ-બધું સામેલ છે.
2001માં ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકેની શરૂ થયેલી તેમની શાસકીય સફરને 2026માં 25 વર્ષ પૂર્ણ થઈ રહ્યા છે. હવે આગામી વર્ષો માત્ર સરકાર ચલાવવાના નહીં, પરંતુ 2047 સુધી ભારતને વિકસિત રાષ્ટ્ર બનાવવાના તેમના જાહેર કરાયેલા વિઝનને નીતિ અને પરિણામોમાં કેવી રીતે રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે તે માટે પણ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
વિરોધ પક્ષોને પોતાની વ્યૂહરચના બદલવા મજબૂર કરતો મોદી મેજિક
મોદીજીના લાંબા સમયના પ્રભાવને કારણે વિરોધ પક્ષોને પણ પોતાની રાજકીય વ્યૂહરચના બદલવી પડી. 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપને 240 બેઠકો મળી, જ્યારે કોંગ્રેસને 99 બેઠકો મળી અને એનડીએ સાથી પક્ષો સાથે સરકાર બનાવી. આ પરિણામે એક બાબત સ્પષ્ટ થઈ ગઈ કે મોદી યુગે ભાજપની સાથે સાથે વિરોધ પક્ષોને પણ સંગઠન, ગઠબંધન અને નેરેટિવ અંગે નવી વ્યૂહરચનાઓ અપનાવવા મજબૂર કર્યા છે.
સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની જેમ મોદીજી યાને છોટે સરદારનો પરિવાર પણ લાઈમ લાઈટથી દૂર
નરેન્દ્ર મોદીનું જાહેર જીવન સતત ચર્ચામાં રહે છે, પરંતુ તેમનો પરિવાર મોટાભાગે જાહેર જીવનથી દૂર રહ્યો છે.
તેમના પિતા દામોદરદાસ મૂળચંદ મોદી અને માતા હીરાબેન મોદી હતા. હીરાબેન અને દામોદરદાસ મોદીને છ સંતાનો હતાં.
પરિવારમાં મોટા ભાઈ સોમાભાઈ મોદી, અમૃતભાઈ મોદી, નરેન્દ્ર મોદી, પ્રહલાદ મોદી, બહેન વસંતીબેન મોદી અને નાના ભાઈ પંકજભાઈ મોદીનો સમાવેશ થાય છે.
તેમનો પરિવાર લાંબા સમયથી મુખ્યત્વે ખાનગી અને સામાન્ય જીવન જીવતો રહ્યો છે. વડાપ્રધાનનું પદ દેશના સૌથી મહત્વપૂર્ણ જાહેર હોદ્દાઓમાંનું એક હોવા છતાં તેમના પરિવારના સભ્યો સામાન્ય રીતે રાજકીય સત્તાના કેન્દ્રથી દૂર રહ્યા છે.
આ કારણસર નરેન્દ્ર મોદીની જાહેર જીવનની સાથે તેમના પરિવારની સાદગી અને ઓછી જાહેર હાજરી પણ ઘણીવાર ચર્ચાનો વિષય બને છે.
અંતે નરેન્દ્ર મોદીની આખી યાત્રાને એક વાક્યમાં સમેટવી હોય તો કહી શકાય- ‘વડનગરની સામાન્ય ગલીઓમાંથી શરૂ થયેલી એક RSSકાર્યકરની સફર આજે વિશ્ર્વના સૌથી મોટા લોકતંત્રના નેતૃત્વ સુધી પહોંચી છે.’
આ સફર માત્ર વ્યક્તિની રાજકીય ઉન્નતિની કથા નથી; તે છેલ્લા ત્રણ દાયકાથી વધુ સમય દરમિયાન બદલાતા ભારતીય રાજકારણ, ચૂંટણી વ્યવસ્થા, ટેકનોલોજી, વિકાસની રાજનીતિ અને બદલાતા સામાજિક-રાજકીય સમીકરણોની પણ એક મહત્વપૂર્ણ કથા છે. અને કદાચ સૌથી મહત્વની વાત – આ રાજકીય સફર હજી પૂર્ણ થઈ નથી.
1. મને મારા દેશના લોકોની શક્તિ અને તેમની ક્ષમતામાં અતૂટ વિશ્ર્વાસ છે. જ્યારે દેશના કરોડો લોકો કોઈ સંકલ્પ સાથે આગળ વધે છે, ત્યારે દુનિયાની કોઈ શક્તિ તેમને એ સંકલ્પ પૂર્ણ કરતાં રોકી શકતી નથી.
2. જીવન કોઈ લક્ષ્ય વિના હોઈ શકે નહીં. ઘણી વાર મને લાગે છે કે જો જીવનની કોઈ સંજીવની હોય તો તે લક્ષ્ય છે. જ્યારે આપણી સામે કોઈ મોટું લક્ષ્ય હોય છે, ત્યારે તેને પ્રાપ્ત કરવા માટે આપણે આપણી સમગ્ર શક્તિ લગાવી દઈએ છીએ.
3. મોટાં સપનાં જોવા અશક્ય નથી. મોટો સંકલ્પ કરવો અને નિર્ધારિત સમયમાં તેને પૂર્ણ કરવો પણ અશક્ય નથી. કોઈ પણ દેશે આગળ વધવું હોય તો તેણે મોટા લક્ષ્યો નક્કી કરવા જ પડે.
4. જેઓ કહે છે કે ચાલવા દો, બધું આમ જ ચાલતું રહેવા દો, બદલવાની શું જરૂર છે-તેઓ જીવતા હોવા છતાં જીવંત નથી. જીવનનો અર્થ જ ત્યારે છે જ્યારે તેની સામે કોઈ લક્ષ્ય હોય.
5. આજનું ભારત કોઈના દબાણમાં આવતું નથી, કોઈનું દબાણ સ્વીકારતું નથી. આજનું ભારત કોઈની સામે ઝૂકતું નથી; આજનું ભારત થાકતું નથી અને અટકતું નથી.
6. મને દેશની જનતા પર અતૂટ વિશ્ર્વાસ છે. હજારો વર્ષોની ગુલામી છતાં ભારતની જનતાએ પોતાના અંતરમાં રહેલો વિશ્ર્વાસ ક્યારેય તૂટવા દીધો નથી.
7. જ્યારે સામાન્ય માણસનો પોતાના દેશ પર વિશ્ર્વાસ વધે છે, ત્યારે તે દુનિયાને પણ ભારત પર વિશ્ર્વાસ કરવા માટે પ્રેરિત કરે છે. આજે દુનિયાને ભારત પર વિશ્ર્વાસ છે તેનું એક મોટું કારણ એ છે કે, ભારતના લોકોનો આત્મવિશ્ર્વાસ વધ્યો છે.
8. આપણે માત્ર એવું ન વિચારવું જોઈએ કે દેશ દરેક નાગરિકની ભાગીદારીથી આગળ વધે છે. જનભાગીદારીમાં એવી શક્તિ છે, જે મોટાં-મોટાં પરિવર્તનો લાવી શકે છે.
9. જો ભારત કોઈ સરકારની શક્તિ વિના, કોઈ હથિયાર વિના અને કોઈ સાધન વિના આટલા મોટા સામ્રાજ્યને ભારતમાંથી બહાર જવા માટે મજબૂર કરી શકે છે, તો શું આપણે ગરીબીને હરાવી શકતા નથી?
10. મારા દેશવાસીઓ, આપણે ગરીબી સામે લડવાનો સંકલ્પ કરીએ. જેમ આપણે સ્વતંત્રતા માટે લડ્યા અને જીતી ગયા, તેમ ગરીબી સામેની લડાઈ પણ જીતી શકીએ છીએ.
11. આઝાદીના અમૃતકાળના આગામી 25 વર્ષ આપણા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આપણે માત્ર ભૂતકાળની સિદ્ધિઓ પર ગર્વ કરીને બેસી રહેવાનું નથી; આપણે આવનારા ભારતનું નિર્માણ કરવાનું છે.
12. હવે આપણે વિકસિત ભારતથી ઓછું કંઈ સ્વીકારવું જોઈએ નહીં. આપણો સંકલ્પ એવો હોવો જોઈએ કે ભારત વિકસિત રાષ્ટ્ર બને અને વિકાસની દરેક પ્રક્રિયાના કેન્દ્રમાં સામાન્ય માનવીની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ હોય.
13. જ્યારે ભારત કોઈ મોટો સંકલ્પ કરે છે, ત્યારે ભારત તેને સિદ્ધ પણ કરે છે. સ્વચ્છતાની વાત મેં પહેલી વાર કરી ત્યારે આખા દેશે તેને સ્વીકારી. દરેક વ્યક્તિએ પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે તેમાં ભાગ લીધો.
14. મહિલાઓનું ગૌરવ રાષ્ટ્રના સપનાં સાકાર કરવામાં બહુ મોટી શક્તિ બનવાનું છે. આપણા વ્યવહાર, આપણી સંસ્કૃતિ અને આપણી રોજિંદી ભાષામાંથી એવી દરેક વસ્તુ દૂર કરવાનો સંકલ્પ કરવો જોઈએ, જે મહિલાનું અપમાન કરે.
15. મારા માટે દેશના કરોડો યુવાનો સાથેનો સંબંધ મિત્રતાનો છે અને મિત્રતાનો સૌથી મજબૂત આધાર વિશ્ર્વાસ છે. મને પણ દેશના યુવાનો પર ખૂબ વિશ્ર્વાસ છે.
16. લોકોને કદાચ આંકડા જોઈને લાગે કે આ લક્ષ્ય ખૂબ મુશ્કેલ છે. પરંતુ મારું મન કહે છે અને તમારો આત્મવિશ્ર્વાસ પણ કહે છે કે લક્ષ્ય મોટું છે, પરંતુ અશક્ય નથી.
17. જ્યારે કરોડો યુવાનોના હાથ વિકાસના રથનાં પૈડાંને આગળ ધપાવે છે, ત્યારે આપણે આપણા લક્ષ્ય સુધી ચોક્કસ પહોંચીશું.
18. વિકસિત ભારતનો અર્થ માત્ર સારી રેલવે, રસ્તા, માળખાકીય સુવિધાઓ કે અર્થવ્યવસ્થાના આંકડા નથી. મારા માટે વિકસિત ભારતની કલ્પના તેનાથી ઘણી વિશાળ છે.
19. સપનાં જોવાં જ જોઈએ, પરંતુ માત્ર સપનાં વિશે વિચાર્યા કરવાથી કામ નહીં ચાલે. જીવનને કર્મ સાથે જોડવું પડશે. તમે જ્યાં છો ત્યાં સફળ થશો, ત્યારે જ આગળ વધી શકશો.
20. વિકસિત ભારત એવું ભારત હશે, જ્યાં અર્થવ્યવસ્થા પણ મજબૂત હોય, પર્યાવરણ પણ સમૃદ્ધ હોય; જ્યાં સારું શિક્ષણ અને સારી આવકની મહત્તમ તકો હોય અને જ્યાં યુવાનોને પોતાનાં સપનાં પૂરાં કરવા માટે ખુલ્લું આકાશ મળે.
21. જ્યારે આપણા દરેક નિર્ણયનો માપદંડ વિકસિત ભારત હશે, જ્યારે આપણા દરેક પગલાની દિશા વિકસિત ભારત હશે અને જ્યારે આપણી નીતિઓની ભાવના વિકસિત ભારત હશે, ત્યારે દુનિયાની કોઈ શક્તિ આપણને વિકસિત બનતાં રોકી શકશે નહીં.
22. જો તમારે અંતરિક્ષયાત્રી બનવું હોય તો માત્ર ચંદ્ર તરફ જોતા રહેવાથી કામ નહીં ચાલે. અંતરિક્ષયાત્રીઓ વિશે વાંચો, તેમના જીવન વિશે જાણો અને અંતરિક્ષ શું છે તે સમજો. ધીમે ધીમે તમારા સપનામાં રસ પેદા કરો અને તેને પોષણ આપો.
23. તમારા સપનાં બધાને કહેવાની જરૂર નથી. ક્યારેક તમે કોઈને કહેશો તો લોકો તમારી મજાક પણ ઉડાવશે. તેના બદલે તમારું સપનું લખી રાખો. લખેલું સપનું તમને તેને સાકાર કરવાની દિશામાં આગળ વધવામાં મદદ કરશે.
24. જો આપણા પૂર્વજોએ સ્વતંત્રતાનું એટલું મોટું સ્વપ્ન જોયું, સંઘર્ષ કર્યો અને બલિદાન આપ્યું અને આપણે સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરી શક્યા, તો શું આપણે સૌના સામૂહિક પ્રયાસોથી વિકસિત ભારતનું સ્વપ્ન સાકાર ન કરી શકીએ?
25. આજે ભારત આત્મવિશ્વાસ સાથે આગળ વધી રહ્યું છે. ભારતની ઓળખ દુનિયામાં નવી ઊંચાઈએ પહોંચી છે. આ એવો સમય છે જ્યારે આપણે વિકસિત ભારતનો સંકલ્પ લીધો છે અને આ સંકલ્પને સાકાર કરવા માટે દરેક ભારતીયે પોતાની ભૂમિકા નિભાવવાની છે.
સંરક્ષણ ક્ષેત્રની કાયાપલટ કરતા મોદી સરકારના 25 ઐતિહાસિક સુધારા…
1. ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ પદની રચના
ત્રણેય સશસ્ત્ર દળો વચ્ચે સંકલન વધારવા માટે CSDનું પદ અને ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ મિલિટરી અફેર્સની રચના કરવામાં આવી.
2. ઈન્ટિગ્રેટેડ થિયેટર કમાન્ડની દિશામાં કામગીરી
ત્રણેય દળો વચ્ચે સંયુક્ત કામગીરી માટે થિયેટર કમાન્ડની રચના અંગે પ્રક્રિયા આગળ વધારવામાં આવી.
3. ઓર્ડનન્સ ફેક્ટરી બોર્ડનું કોર્પોરેટાઈઝેશન
ઓર્ડનન્સ ફેક્ટરી બોર્ડને પુન:રચિત કરીને સાત ડિફેન્સ પબ્લિક સેક્ટર કંપનીઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યું.
4. વન રેન્ક વન પેન્શન
ભૂતપૂર્વ સૈનિકોના પેન્શન સંબંધિત લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા પ્રશ્ર્નમાં OROP યોજના અમલમાં આવી.
5. અગ્નિપથ યોજના
સશસ્ત્ર દળોમાં યુવાનોની ટૂંકા ગાળાની ભરતી માટે અગ્નિપથ યોજના શરૂ કરવામાં આવી.
6. સૈન્યમાં મહિલાઓ માટે નવી તકો
NDAમાં મહિલાઓના પ્રવેશ સહિત સશસ્ત્ર દળોમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધારવાના પગલાં લેવામાં આવ્યા.
7. પોઝિટિવ ઈન્ડિજનાઈઝેશન લિસ્ટ્સ
ચોક્કસ સંરક્ષણ સાધનોનું સ્વદેશી ઉત્પાદન વધારવા માટે આયાત પ્રતિબંધ સંબંધિત યાદીઓ જાહેર કરવામાં આવી.
8. INS વિક્રાંત
ભારતે પોતે નિર્માણ કરેલા પ્રથમ સ્વદેશી એરક્રાફ્ટ કેરિયર ઈંગજ વિક્રાંતને ભારતીય નૌકાદળમાં સામેલ કર્યું.
9. LCA તેજસ ફાઈટર જેટ્સ
સ્વદેશી લાઈટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ તેજસના ઉત્પાદન અને ભારતીય વાયુસેનામાં સમાવેશની પ્રક્રિયા આગળ વધી.
10. ડિફેન્સ ઈન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર
ઉત્તર પ્રદેશ અને તમિલનાડુમાં બે ડિફેન્સ ઈન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર વિકસાવવામાં આવ્યા.
11. ડિફેન્સ ક્ષેત્રમાં FDI મર્યાદામાં વધારો
સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં વિદેશી રોકાણની મર્યાદામાં વધારો કરીને ટેકનોલોજી અને મૂડીના પ્રવાહને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું.
12. iDEX (ઈનોવેશન ફોર ડિફેન્સ એકસેલન્સ)
સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં સ્ટાર્ટઅપ્સ અને નવીન ટેકનોલોજીને પ્રોત્સાહન આપવા ઈંક્ષક્ષજ્ઞદફશિંજ્ઞક્ષત રજ્ઞિ ઉયરયક્ષભય ઊડ્ઢભયહહયક્ષભય કાર્યક્રમ શરૂ કરવામાં આવ્યો.
13. સંરક્ષણ નિકાસમાં વધારો
ભારતની સંરક્ષણ નિકાસમાં છેલ્લા વર્ષોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. વિવિધ દેશોને ભારતીય સંરક્ષણ ઉત્પાદનોની નિકાસ થઈ છે.
14. AK-203 રાઈફલનું ભારતમાં ઉત્પાદન
અમેઠીમાં ઈન્ડો-રશિયન રાઈફલ્સ પ્રાઈવેટ લિમિટેડ દ્વારા અઊં-203 એસોલ્ટ રાઈફલ્સનું ઉત્પાદન
15. રાફેલ ફાઈટર જેટ્સ
ફ્રાન્સ પાસેથી 36 રાફેલ મલ્ટિ-રોલ ફાઈટર એરક્રાફ્ટ મેળવવામાં આવ્યા.
16. S-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ
રશિયા પાસેથી S-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમની ખરીદી કરવામાં આવી.
17. મિશન દિવ્યાસ્ત્ર અને MIRV ટેકનોલોજી
અગ્નિ-5 મિસાઈલના ખઈંછટ સંબંધિત પરીક્ષણ દ્વારા ભારતની વ્યૂહાત્મક ક્ષમતામાં મહત્વપૂર્ણ ટેકનોલોજીનું પ્રદર્શન થયું.
18. મિશન શક્તિ
2019માં ભારતે એન્ટિ-સેટેલાઈટ ક્ષમતાનું પરીક્ષણ કર્યું.
19. K-9 વજ્ર અને ધનુષ તોપો
ભારતીય તોપખાનાની ક્ષમતામાં વધારો કરવા માટે વિવિધ સ્વદેશી અને લાઈસન્સ આધારિત તોપોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો.
20. પ્રચંડ લાઈટ કોમ્બેટ હેલિકોપ્ટર
ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં કામગીરી માટે સ્વદેશી LCHનો સેનામાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો.
21. સરહદી માળખાકીય સુવિધાઓ
અટલ ટનલ, સેલા ટનલ અને વિવિધ સરહદી માર્ગ-પુલ પ્રોજેક્ટ દ્વારા ઓલવેધર કનેક્ટિવિટી વધારવામાં આવી.
22. સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક અને બાલાકોટ એર સ્ટ્રાઈક
2016ની સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક અને 2019ની બાલાકોટ એર સ્ટ્રાઈક ભારતની આતંકવાદ વિરોધી નીતિમાં નોંધપાત્ર ઘટનાઓ રહી.
23. ભારતીય નૌકાદળનું નવું પ્રતીક
નૌકાદળના નવા એન્ઝાઈનમાં ભારતના ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રતીકોને સ્થાન આપવામાં આવ્યું.
24. નેશનલ વોર મેમોરિયલ
નવી દિલ્હીમાં શહીદ સૈનિકોની સ્મૃતિમાં નેશનલ વોર મેમોરિયલનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.
25. ડિફેન્સ એક્વિઝિશન પ્રોસિજર
સંરક્ષણ ખરીદીની પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શી બનાવી સ્વદેશી ઉત્પાદનને પ્રાથમિકતા આપવા નિયમોમાં ફેરફારો કરવામાં આવ્યા.
